Erzurum'un Kayıp Sancakları İçin Umutlandıran Girişim: Tarihi Mirasın İadesi Gündemde
Erzurum'un Rus işgalleri döneminde şehirden götürülen muhtelif sayıdaki "esir sancakların" iadesi için başlatılan diplomatik ve idari çalışmalar, kentte büyük bir heyecan yarattı. Dışişleri ve İçişleri bakanlıklarının öncülüğünde yürütülen girişimler, yıllardır sesleri yükselen Erzurumlu vatandaşlar ve sivil toplum kuruluşları tarafından memnuniyetle karşılandı.
Rusların 1829, 1878 ve 1916 yıllarında Erzurum'u işgal ettiği süreçte kentten koparılan çok sayıda tarihi Osmanlı sancağının, bugün Rusya'daki farklı müzelerde sergilendiği biliniyor. Konu, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın 2023 yılındaki Erzurum ziyaretinde gündeme gelmiş ve tarihi sancakların Türkiye'ye iadesi için Rusya nezdinde diplomatik girişimlerde bulunulacağı açıklanmıştı. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi de benzer yöndeki açıklamalarıyla sürecin takip edildiğini ifade etmişti.
"Erzurum'dan Yüzlerce Eser Çalındı"
Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Savaş Eğilmez, Erzurum'un stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca hedef alındığını belirterek, 1829, 1878 ve 1916 tarihlerindeki işgalleri hatırlattı. Fiziksel anlamda en büyük yıkımın 1829'daki ilk işgalde yaşandığını vurgulayan Eğilmez, Rus ordusunun şehre arkeologlar ve eski eser uzmanlarıyla geldiğini söyledi:
"Böylece Erzurum'un tarihi varlığı yağmalanmaya başlandı. Çifte Minareler, Yakutiye, Sultaniye, Ahmediye, Ulu Cami ve Üç Kümbetler'deki kıymetli eşyalar Ruslar tarafından talan edildi. Muhtelif yapıların kitabeleri yerlerinden söküldü. Çifte Minareli Medrese'nin kitabesi, kapısı, Üçkümbetler'deki Emir Saltuk'un mermer sandukası Rusların Petersburg'a götürdükleri eserler arasındaydı."
İşgaller sırasında kalenin anahtarları, altın ve bronz miğferler, kalkanlar ile başkomutanlık alameti olan pek çok eşyanın Petersburg ve Moskova'ya taşındığını belirten Eğilmez, Saat Kulesi'nin saatinin bile sökülerek Tiflis'e götürüldüğünü ifade etti.
Sancaklar Propaganda Amaçlı Kullanıldı
1916 yılındaki son işgalde de benzer yağmaların yaşandığına dikkat çeken Eğilmez, kalenin 4 anahtarı ile ele geçirilen 9 alay sancağı ve Pasinler'den alınan 1 sancağın Rusya'ya götürüldüğünü vurguladı. Bu sancakların propaganda amaçlı olarak Tiflis'te halka sergilendiğini, ardından St. Petersburg'a götürülerek Çar'a sunulduğunu belirten Eğilmez, eserlerin bugün Petersburg'daki Hermitage ve Askeri Topçu Müzeleri'nde bulunduğunu kaydetti.
"Bu Milli Bir Meseledir"
Türk Dil ve Edebiyatı Derneği (TDED) Erzurum Şube Başkanı Murat Ertaş, eserlerin ve sancakların geri getirilmesinin milli bir mesele olduğunu belirterek, Lahey ve UNESCO sözleşmelerini hatırlattı. Ertaş, emeği geçen bakanlıklara teşekkür ederek eserlerin en kısa zamanda Erzurum'a dönmesini umut ettiklerini dile getirdi.
Erzurum Kalkınma Vakfı (ERVAK) Başkanı Erdal Güzel ise yıllardır bu seslerin karşılık bulmasını beklediklerini ifade ederek, "Son günlerde bunların iadesiyle alakalı gelişmeler var. Şehir olarak çok mutlu olduk bundan. Çünkü bunlar bizim değerlerimizdir. Bizim için çok şeyler ifade eder. Onların yerleri Erzurum'dur, Dadaşların bağrıdır" diyerek girişimlerin sonuç vermesini temenni etti.