Ancak yıllardır yörede yetişmesine rağmen kapama bahçe, düzenli üretim ve güçlü bir pazarlama zincirinin oluşmaması nedeniyle karayemiş halen büyük ölçüde aile tüketimi ve yerel pazarlarla sınırlı kalıyor.
RİZE – Karadeniz’de “karayemiş”, “taflan”, “Laz kirazı” ve “Laz üzümü” gibi farklı isimlerle bilinen Prunus laurocerasus, Rize’nin en eski yöresel meyveleri arasında bulunuyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı Fındık Araştırma Enstitüsü verilerine göre karayemişin doğal yayılış alanları arasında Rize de yer alıyor. Bitki, Karadeniz’in kuzeye bakan yamaçlarında deniz seviyesinden yaklaşık 1700 metre yüksekliğe kadar yetişebiliyor. Rize’nin nemli ve ılıman iklimi de karayemiş için uygun yetişme koşulları sağlıyor.
Rize’de var, ancak üretim rakamlarında görünmüyor
Karayemişle ilgili en dikkat çekici noktalardan biri üretim yapısı.
Doğu Karadeniz Kalkınma Ajansı’nın bölge planında, karayemişin bölgede uzun yıllardır yetiştirilmesine rağmen istatistik kayıtlarında düzenli biçimde yer almadığı, bunun nedeninin ise üretimin büyük ölçüde kapama bahçeler yerine bahçe sınırlarında ve aile işletmeleri içerisinde yapılması olduğu belirtiliyor. Meyvenin bir bölümü evlerde tüketilirken bir bölümü yerel pazarlara ulaşıyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı Fındık Araştırma Enstitüsü de Türkiye’de ekonomik büyüklüğe ulaşmış karayemiş bahçelerinin yaygın olmadığını, Doğu Karadeniz’de ağaçların daha çok evlerin, çay ve fındık bahçelerinin kenarlarında, yol kenarlarında ve ormanlık alanların çevresinde bulunduğunu kaydediyor.
Bu durum, Rize’de hemen herkesin bildiği karayemişin ticari anlamda ne kadar üretildiğinin net olarak ortaya konulmasını da güçleştiriyor.
Bakanlığın yatırım rehberinde adı var
Karayemişin ekonomik potansiyeli ise resmi belgelerde açık şekilde ortaya konuluyor.
Tarım ve Orman Bakanlığının Rize Tarımsal Yatırım Rehberi içerisinde karayemiş; çay, kivi, maviyemiş, kokulu üzüm, fındık ve tıbbi-aromatik bitkilerle birlikte Rize’de katma değeri yüksek ürün potansiyeli taşıyan ürünler arasında gösteriliyor.
Rize İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de kentte üretilen yöresel meyveler arasında karayemişi özellikle sayıyor. Müdürlüğün 2023 yılında açıkladığı verilere göre Rize genelinde toplam meyve üretimi 13 bin 300 ton seviyesindeydi; karayemiş, maviyemiş, Trabzon hurması ve kivi kenti temsil eden yöresel ürünler arasında gösterilmişti.
Bir dekardan yaklaşık 3 ton ürün potansiyeli
Fındık Araştırma Enstitüsünün yetiştiricilik bilgilerinde, uygun koşullarda oluşturulan bir karayemiş bahçesinde dekardan yaklaşık 3 ton ürün alınabileceği belirtiliyor.
Karayemiş ağacının 35-40 yaşına kadar ekonomik anlamda ürün verebildiği, kaliteli çeşitlerin kök sürgünü ve çelik yöntemiyle çoğaltılabildiği ifade ediliyor.
Bu veriler, Rize’de bugün çoğunlukla bahçe kenarında kendiliğinden veya geleneksel yöntemlerle yetiştirilen meyvenin kontrollü üretime geçirilmesi halinde farklı bir tarımsal gelir kalemine dönüşebileceğine işaret ediyor.
Rize’den 6 farklı karayemiş tipi gen kaynaklarına alındı
Karayemişin bir başka önemli özelliği ise genetik çeşitliliği.
Tarım ve Orman Bakanlığı TAGEM tarafından yürütülen Karayemiş Genetik Kaynakları Projesi kapsamında Karadeniz Bölgesi taranarak toplam 78 farklı karayemiş tipi belirlenmişti.
Bunların 6'sı Rize'den, 14'ü Trabzon'dan, 13'ü Giresun'dan, 23'ü Ordu'dan, 7'si Samsun'dan, 8'i Bolu'dan, 4'ü Sakarya'dan ve 3'ü Artvin'den seçildi.
Projenin amaçları arasında üstün özellik gösteren tiplerin korunması, gelecekte çeşit haline getirilmesi ve üreticiye ekonomik değer taşıyan yeni ürünlerin kazandırılması da yer aldı.
100 gramında 75 kalori ve 2,81 gram lif
Karayemiş yalnızca yöresel özelliğiyle değil, besin içeriğiyle de dikkat çekiyor.
Tarım ve Orman Bakanlığının Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı TÜRKOMP'a göre 100 gram yenilebilir karayemişte ortalama 75 kilokalori enerji, 14,72 gram karbonhidrat, 1,40 gram protein ve 2,81 gram diyet lifi bulunuyor. Meyvenin yaklaşık yüzde 80'i ise sudan oluşuyor.
Bilimsel araştırmalar karayemişte fenolik bileşiklerin de bulunduğunu ortaya koyuyor. Rize ve Trabzon'da farklı rakımlarda yetişen karayemişlerin incelendiği 2023 tarihli çalışmada klorojenik asit ve rutin, incelenen örneklerde öne çıkan fenolik bileşikler arasında tespit edildi. Araştırma ayrıca yetişme bölgesi ve rakımın meyvenin şeker, fenolik içerik ve antioksidan özelliklerinde farklılık oluşturabildiğini gösterdi.
Bu nedenle karayemişe ilişkin “mucize meyve” gibi bilimsel dayanağı aşan sağlık iddialarından çok, ortaya konulan besin ve bileşen değerleri üzerinden değerlendirme yapılması daha doğru.
Tazesinden kurusuna, reçelinden pekmezine
Rize’de karayemiş geleneksel olarak dalından taze şekilde tüketiliyor. Özellikle geçmiş yıllarda meyvenin kurutularak kış aylarında çerez olarak tüketilmesi de yaygın uygulamalar arasında bulunuyordu.
Fındık Araştırma Enstitüsü kayıtlarında meyvenin taze ve kurutulmuş olarak tüketilebildiği; reçel, turşu, komposto ve farklı işlenmiş ürünlere dönüştürülebildiği belirtiliyor.
Anadolu Ajansı'nın Fındık Araştırma Enstitüsü yetkililerine dayandırdığı bilgilerde de özellikle Rize’de karayemişin çekirdekli halde kurutularak kışın çerez şeklinde tüketildiği aktarılıyor.
Bu çeşitlilik, karayemişin yalnızca taze meyve olarak değil; kurutulmuş ürün, reçel, marmelat ve farklı yöresel ürünlere dönüştürülerek katma değerinin artırılabileceğini gösteriyor.
Her karayemiş aynı değil
Rize’de “karayemiş” denildiğinde tek tip bir meyveden söz etmek de mümkün değil.
Meyvelerin büyüklüğü, rengi, tatlılık ve burukluk düzeyi ağaçtan ağaca değişebiliyor. Bakanlığın kayıtlarında Su, Vavul, Yabani, Ağustos-İstavrit, Orak-Selvi, Ayran-Beyaz ve Kiraz-Ekmek gibi farklı karayemiş tiplerinden söz ediliyor. Bunların olgunlaşma dönemleri haziran ayından ağustos ayına kadar değişiklik gösterebiliyor.
Dolayısıyla ticari üretim hedeflenmesi halinde hangi genotiplerin taze tüketim, kurutma veya işlenmiş ürün için daha uygun olduğunun belirlenmesi önem taşıyor.
Karayemişin yeni tehdidi: Amerikan beyaz kelebeği
Karayemiş açısından 2026 yılında dikkat çeken bir başka gelişme ise zararlılar oldu.
Rize İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 17 Ağustos 2026'da yaptığı açıklamada Amerikan beyaz kelebeğiyle mücadele amacıyla Fındıklı'da saha çalışması gerçekleştirildiğini duyurdu.
Müdürlük, zararlının bölgede en fazla görüldüğü bitkiler arasında dut, karayemiş, fındık, ıhlamur, incir, elma ve armudu da sıraladı. Bu durum, karayemişin ekonomik üretime kazandırılması tartışılırken bitki sağlığının ve zararlılarla mücadelenin de dikkate alınması gerektiğini gösteriyor.
Çekirdeği ve yaprağı konusunda dikkat
Karayemişle ilgili geleneksel kullanım biçimleri oldukça geniş olsa da meyvenin her bölümünün gelişigüzel tüketilmemesi gerekiyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı Fındık Araştırma Enstitüsü, karayemiş yapraklarında ve tohumlarında siyanogenik bileşiklerin bulunabildiğine dikkat çekiyor. Bu nedenle özellikle çekirdek ve yaprakların bilinçsiz biçimde yenilmesi ya da ev ortamında “şifa” amacıyla hazırlanarak tüketilmesi güvenli kabul edilmemeli.
Rize için yeni bir marka olabilir mi?
Ortaya çıkan tablo dikkat çekici: Rize’nin iklimi karayemiş için uygun, kentte genetik çeşitlilik bulunuyor, ürün yıllardır yöre kültürünün bir parçası ve bilimsel çalışmalar da meyvenin dikkate değer besin bileşenlerine sahip olduğunu gösteriyor.
Ancak karayemiş hala büyük ölçüde bahçe kenarında kalan bir ürün.
Kapama bahçelerin oluşturulması, kaliteli Rize genotiplerinin çoğaltılması, standart ürün elde edilmesi, soğuk zincir ve kurutma altyapısının geliştirilmesi, reçel-marmelat gibi işlenmiş ürünlere dönüştürülmesi ve güçlü bir marka oluşturulması halinde karayemişin Rize'de çayın alternatifi değil ancak üreticiye ilave gelir sağlayabilecek yöresel bir tarım ürünü haline gelmesi mümkün görünüyor.
Rize'nin yıllardır dalından koparıp yediği karayemiş için asıl soru da burada ortaya çıkıyor:
Bahçe kenarında kendiliğinden yetişen bu yöresel değer, planlı üretim ve doğru pazarlamayla Rize'nin yeni ekonomik ürünlerinden biri olabilir mi?